У XV ст. сяло было гаспадарскай уласнасцю ў Пінскім княстве і згадваецца ў прывілеях вялікіх князёў Вітаўта і Казіміра Ягайлавіча баярам Вяляціцкім на іх выслугу. У 1524 г. каралева Бона Сфорца пацвердзіла былыя прывілеі Івану і Сямёну Вяляціцкім на «двор у Велятычох», за што тыя павінны былі служыць ваенную службу. У сярэдзіне XVI ст. Вяляцічы знаходзіліся ў сумесным валоданні родаў Дамановічаў, Ясковічаў і Петрашковічаў, а ў 1551 г. маёнтак быў падзелены паміж імі.

Важнае значэнне для духоўнага жыцця вёскі мае той факт, што ўжо ў пацвярджальнай грамаце Боны Сфорцы 1551 г. згадваецца Вяляціцкая царква разам з млынам і царкоўнымі наданнямі (фундушамі). Гэта сведчыць пра тое, што праваслаўная традыцыя ў Вяляцічах налічвае не адно стагоддзе.

У XVII–XVIII стст. маёнтак знаходзіўся ва ўласнасці пінскага дамініканскага манастыра, а ў канцы XVIII ст. перайшоў да роду Скірмунтаў, якія валодалі Вяляцічамі да 1939 г. Менавіта з гэтым дваранскім родам звязана будаўніцтва святыні ў вёсцы.

На сродкі пана Адама Скірмунта ў 1826 г. была пабудавана драўляная царква Раства Прасвятой Багародзіцы на каменным фундаменце. Гэта быў тыповы для палескага драўлянага дойлідства храм, які спалучаў традыцыі народнага дойлідства з рысамі класіцызму.

Краязнаўцы адзначаюць, што ў гэтым храме ў пачатку XIX ст. служыў святаром Андрэй Савіч — бацька вядомага беларускага рэвалюцыянера-дэмакрата, паэта і публіцыста Франца Савіча (1815–1845), які нарадзіўся ў Вяляцічах. Гэта робіць вяляціцкую святыню яшчэ больш значнай для гісторыі беларускай культуры. У гонар Ф. А. Савіча паблізу царквы ў 1994 г. пастаўлены памятны знак, яго імем названа вуліца ў Пінску.

У храме захаваліся 6 кніг шлюбных вобыскаў (метрычных кніг). Першы запіс зроблены 8 студзеня 1842 г. (вянчаліся селянін вёскі Сернічкі Іосіф Стэфанавіч Малевіч, 20 гадоў, і васямнаццацігадовая сялянка вёскі Дворцы Агафія Стэфанаўна Дзіскавец), апошні — 16 лістапада 1941 г. Гэтыя кнігі ўтрымліваюць інфармацыю пра жыццё амаль 2000 чалавек — прадстаўнікоў пяці пакаленняў.

Краязнаўцы вывучылі кнігі і ўстанавілі сярэдні ўзрост тых, хто вянчаўся, іх сацыяльны статус, найбольш распаўсюджаныя прозвішчы і імёны, прыкладную колькасць насельніцтва вёсак прыходу і працэнт пісьменных. Яны адзначылі вялікую колькасць паўторных шлюбаў удаўцоў і ўдоў, а таксама тое, што ў гады польскай акупацыі запісы вяліся на польскай і дубліраваліся на рускай мовах. З часам колькасць шлюбаў, датаваных маем і чэрвенем, рэзка ўзрасла, што сведчыць пра павышэнне дабрабыту мясцовых жыхароў.

Трагічны лёс напаткаў храм у гады Першай сусветнай вайны. Рускім вайскам у 1915 г. было дазволена цалкам разабраць царкву на абарончыя збудаванні. Гэта было вымушанае рашэнне, выкліканае ваеннай неабходнасцю, але яно пазбавіла вяляціцкіх вернікаў іх духоўнага цэнтра. Царкоўнае начынне было выратавана дзякуючы намаганням прыхаджан, перавезена ў царкву вялікамучаніцы Параскевы ў в. Лапаціна, а царскія вароты — у Свята-Троіцкую царкву ў в. Мястковічы, дзе яны, па сведчаннях, знаходзяцца і дагэтуль. У храме захавалася ікона, прашытая асколкам снарада ў гады Першай сусветнай вайны. Тады Вяляцічы згарэлі датла.

Пасля заканчэння вайны і ўсталявання міру жыхары Вяляцічаў не змірыліся са стратай святыні. У 1922 г. прыхаджане купілі жылы дом дзесьці ў далёкім Палессі, разабралі і па рацэ перапраўлялі будаўнічыя матэрыялы. Дзякуючы гэтаму неардынарнаму рашэнню царква была цалкам адноўлена.

Адноўлены храм уяўляў сабой прамавугольны зруб, замацаваны вертыкальнымі брусамі-сцяжкамі ў прасценках прамавугольных аконных праёмаў. Да фасада была прыбудавана 4-гранная шатровая званіца. Сціплы знешні выгляд сведчыў пра тое, што гэтая святыня працягвае традыцыі народнага дойлідства. Цыбулепадобныя галоўкі, характэрныя для рэтраспектыўна-рускага стылю, з'явіліся пазней.

У час Вялікай Айчыннай вайны нямецка-фашысцкія акупанты разрабавалі царкву. Аднак храм працягваў дзейнічаць. У ім захаваліся ўнікальныя дакументы — метрычныя кнігі, самыя раннія з якіх датуюцца 1854 г. Гэтыя запісы ўтрымліваюць інфармацыю пра 2252 жыхары навакольных вёсак, якія вянчаліся ў гэтай царкве на працягу амаль ста гадоў.

У 1964 г. царкоўная абшчына была знята з рэгістрацыі, і храм надоўга зачыніўся. Святыня заставалася зачыненай больш за дваццаць гадоў. Толькі ў 1987 г. веруючым удалося адрадзіць прыход, і храм Раства Прасвятой Багародзіцы зноў пачаў дзейнічаць. Гэта было важнай падзеяй для духоўнага жыцця не толькі Вяляцічаў, але і навакольных вёсак.

Царква Раства Прасвятой Багародзіцы з'яўляецца помнікам народнага драўлянага дойлідства. Настаяцель прыхода — протаіерэй Васілій Грэнь. Вёска сёння — невялікае паселішча, у якім на 2019 г. пражывала 28 чалавек. Але нават у такой малой вёсцы святыня працягвае жыць, захоўваючы памяць пра шматвяковую гісторыю палескага краю.

Царква Раства Прасвятой Багародзіцы ў Вяляцічах — гэта жывы помнік гісторыі і веры, які нагадвае нам пра тое, што нават самыя цяжкія выпрабаванні можна пераадолець, калі ёсць вера і жаданне захаваць сваю спадчыну.

Матэрыял падрыхтаваны ў 2026 г.

Пінскай цэнтральнай раённай бібліятэкай імя Я. Янішчыц.

Вайтовіч Таццяна Мікалаеўна, бiблiёграф адзела абслугоўвання і інфармацыі

1. Царква ў гонар Ражджаства Прасвятой Багародзіцы : [в. Вяляцічы] // Кулагін, А. М. Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін. Мінск, 2007. С. 105.
2. Свята-Раства-Багародзіцкая царква : [в. Вяляцічы] // Кулагін, А. М. Праваслаўныя храмы на Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін. Мінск, 2001. С. 156.
3. Церковь Рождества Пресвятой Богородицы : [д. Велятичи] // Храмы Брестчины. Брест : РИА «Вечерний Брест», 2024. С. 152.
4. Рэлігія і царква на Беларусі : энцыклапедычны даведнік. Мінск : Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2001. С. 339.
5. Мароз, В. В. Драўляныя сакральныя помнікі Берасцейшчыны : нарысы гісторыі, археалогіі і культуры / Валерый Мароз. – Мінск : Беларуская навука, 2018. – 512 с. : іл. – Са зместу: Вяляцічы. С. 117, 245.
6. Вяляцічы : [Пінскі раён] // Гарады і вёскі Беларусі : энцыклапедыя. Мінск, 2007. Т. 4. С. 446–448.
7. Вяляцічы // Памяць. Пінскі раён : гіст.-дакум. хроніка. Мінск, 2003. С. 577.
8. Злобін, Э. Л. Помнікі культавай і сядзібна-паркавай архітэктуры : царква Раства Багародзіцы : [в. Вяляцічы] / Э. Л. Злобін // Памяць. Пінскі раён : гіст.-дакум. хроніка. Мінск, 2003. С. 511.
9. Саламевіч, І. У. Савіч Франц Андрэевіч / І. У. Саламевіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. Мінск, 1987. Т. 4. С. 603.
10. Цвірка, К. Франц Савіч / Кастусь Цвірка // Зорка філаматаў : нарысы, эсэ / Кастусь Цвірка. Мінск, 2017. С. 511–512.
11. Терёхин, С. Ф. Родина Савича Франца Андреевича : [д. Велятичи] / С. Ф. Терёхин // Свод памятников истории и культуры Белоруссии. Брестская область. Минск, 1990. С. 328–329.
12. Дубинецкий, Н. Бесценные реликвии Велятичской церкви : [о книгах брачных обысков] / Николай Дубинецкий // Полесская правда. Пинск, 2015. 6 января.
13. Калавур, А. Франц Савіч: да пытання распрацоўкі гістарычнай памяці / Андрэй Калавур // Маладосць. 2014. № 11. С. 128–132.
14. Сенькавец, У. Францішак Савіч / У. Сенькавец // Веснік Брэсцкага універсітэта. 2005. № 1. С. 117.
15. Веляцічы : [гісторыя вёскі Пінскага раёна] // Народная трыбуна. 2002. 22 чэрвеня.